Miasto Czerniejewo

Miasto Czerniejewo zamieszkuje 2653 osoby. Początkowo byla tu osada targowa , ulokowana przy głównym trakcie handlowym , prowadzącym z Gniezna do Giecza. Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1284 r. i byla to wówczas krółewszczyzna. Za czasów Kazimierza Wielkiego Czerniejewo było własnością wojewody kaliskiego Kruka [?] W 1386 r. Władyslaw Jagiełło darował wieś wojewodzie kaliskiemu - Sędziwojowi Paluce z Szubina. Czerniejewo posiadało ustrój miejski na prawie magdeburskim. Ze względu na brak dokumentu lokacyjnego, nie jest znana dokładna data nadania praw miejskich. Musiało to nastąpić jeszcze przed 1390 rokiem, w tym bowiem czasie mieszkańcy zostali wymienieni jako mieszczanie a miasto otrzymało swój herb. W 1430 r. Czerniejewo przejęła rodzina Górków będąc właścicielami aż po koniec XVI w. W 1458 r. miasto dostarczyło 4 zbrojnych na wyprawę przeciw Krzyżakom. W 1581 r. Stefan Batory nadal miastu przywilej organizowania jarmarku. W kolejnych dwóch wiekach miasto często zmieniało właścicieli. W 1594 r. dziedzicem był podkomorzy poznański Piotr Czarnkowski, po czym, 50 lat później, właścicielem zostal Łukasz Opaliński z Bnina. Opalińscy byli właścicielami niespelna wiek, bowiem już w 1726 r. miasto przejął Władyslaw Radomicki. W 1780 r. dziedzicem Czerniejewa zostal gen. Jan Lipski. Jego syn - Józef Lipsk i-byl dowódcą powstańców gnieźnieńskich w 1794 r. Lipscy dbali o rozwój miasta, które stało się znacznym ośrodkiem sukienniczym i szewskim. Wybudowano tu garbarnię, którą dzierżawil Jan Klug. Około 1780 r. Lipski wybudował okazaly klasycystyczny pała, w miejscu istniejącego już wcześniej a zniszczonego przez Szwedów, dworu. Do rezydencj i prowadzi most z balustradą kamienną z początku XIX w. i neoklasycystyczną bramą. Na przeddziedzińcu znajduje się wybudowana w 1779/80 r. wozownia i stajnia ( dziś hotel i restauracja ). Z inicjatywy krółów zostal wybudowany w XII w. kościół. Pierwszym proboszczem byl Jan, kapelan księcia Przemyslawa I. W połowie XV w. i w latach następnych wielokrotnie kościół przebudowywano. Około 1720 r. wojewoda Wł. Radomicki dobudował wieże kościoła. W latach zaboru pruskiego i okupacj i hitlerowskiej mieszkańcy Czerniejewa bronili się dzielnie, biorąc czynny udział w walkach narodowo-wyzwoleńczych. Spod okupacji hitlerowskiej Czerniejewo zostalo wyzwołone 21.01.1945 r. W Czerniejewie urodził się w 1735 r. jako syn miejscowego ekonoma ks. Onufry Kopczyński, autor pierwszej Gramatyki języka polskiego i lacińskiego dla szkół narodowych w trzech częściach .


Czeluścin

Wieś sołecka licząca 154 osób. Właścicielami wsi byla rodzina Czeluścińskich. Naj starsza wzmianka pochodzi z 1580 r. W Czeluścinie znajduj e się XIX-wieczny dwór. W latach 70-tych XIX w. wieś zamieszkiwalo w 7 domach 98 osób.


Gębarzewo

Wieś sołecka , licząca 134 mieszkańców. Najstarsza wzmianka dotycząca wsi pochodzi z 1445 r. na przełomie XIV i XV w. Gębarzewo byto dobrem szlacheckim należącym do Leszczyców. Dziś znajduje się tu zakład karny.


Gębarzewko

Wieś zamieszkuje 93 mieszkańców. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1445 r., wieś płacila dziesięcinę do Pawiowa. W latach 70-tych XIX w.Gębarzewko zamieszkiwalo 78 osób. Wieś obejmowała 9 domostw.


Golimowo

Wieś dziś zamieszkuje 52 osoby. Najstarsza wzmianka pochodzi z 15 80 r. Właścicielami Golimowa byli wówczas Porajowie.


Goraniec

Wieś sołecka , licząca 111 mieszkańców , wzmianka po raz pierwszy w 1580 r. Należała wówczas do rodu Porajów.


Goranin

Wieś sołecka, licząca 145 osoby. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1275 r. W dokumentach pod tą datą mowa jest o istniejącym tu grodzisku wczesnośredniowiecznym. W 1520 r. wieś oddawała dziesięcinę do kościola w Pawlowie. Właścicielami byl ród Porajów. Znajduje się tu XIX-wieczny dworek. W latach 70-tych XIX w. wieś obejmowała 12 domostw z 177 mieszkańcami


Graby

Wieś sołecka , liczy 160 mieszkańców


Kąpiel

Wieś sołecka licząca 74 mieszkańców. Wieś wzmiankowana już w 1357 r. Należała wówczas do Kapituly gnieźnieńskiej . Pod koniec XIX w. wieś liczyła 10 domostw, 106 mieszkańców, w tym 50 analfabetów; wszyscy byli katolikami.


Kosmowo

Wieś liczy 118 mieszkańców. Kosmowo wzmiankowane jest w 1485 r. Dziś znajduje się tu XIX - wieczny dworek. W latach 80-tych XIX w. liczyło 67 mieszkańców.


Kosowo

Wieś sołecka , liczy 119 mieszkańców. Najstarsza wzmianka o Kosowie pochodzi z 1364 r. W latach 80-tych XIX w. wieś zamieszkiwało 156 osób.


Nidom

Wieś sołecka, zamieszkuje 142 osoby. W 1239 r. byka własnością Izajasza i jego braci Mikolajewiców, z rodu Dryów. Od 1357 r. Nidom byl własnością Kapituly gnieźnieńskiej. Wieś wzmiankowana również w 1329 i 1580 r. W 1520 r. wieś i folwark należały do dóbr w Czerniejewie. Znajdowal się tu dwór, wiatrak i 4 karczmy. W latach 70-tych XIX w. wieś liczyla 234 mieszkańców, zamieszkujących 8 domostw.


Pakszyn

Wieś sołecka, licząca 344 mieszkańców. W Pakszynie odnaleziono ślady kultury pomorskiej, rozwijającej się około 550 lat p.n.e.. Najstarsza wzmianka, dotycząca wsi, pochodzi z 1350 r. Pakszyn odchwał wówczas dziesięcinę do Katedry. W 1580 r. właścicielami byla rodzina Dryów. W 1618 r. dziedzicami zostali Opalińscy, potem M.Pakszyński i Lukrecja Brączewska. Pod koniec XVIII w. Pakszyn należał do dóbr J.Lipskiego. W początkach XIX w. własność Wł. Pakszyńskiego , potem Paleńskich. W latach 70-tych XIX w. wieś dzielila się na Pakszyn Nowy i Stary. Pakszyn obejmował wówczas 9 domostw wraz z 206 mieszkańcami.


Pakszynek

Wieś sołecka, licząca 66 osób. W początkach XVI w. Pakszynek był opuszczona osadą


Pawłowo

Wieś sołecka licząca 300 mieszkańców. najstarsza wzmianka pochodzi z 1239 roku. Stanowiła wówczas własność Izajasza i jego braci Mikolajewiczów, prawdopodobnie z rodu Dryów. W 1243 r. Przemysł i Bolesław Pobożny uposażyli dobrami z Pawiowa klasztor i Szpital Bożogrobowców w Gnieźnie. Własność ta została potwierdzona w 1280 r. przez Przemyslawa II. Przed 1357 r. wieś należała już do Kapituly gnieźnieńskiej, która wybudowała i wyposażyła tu kościół. W następnych stuleciach kościół ulegl zniszczeniu. Na jego miej scu, dzięki staraniom kanonika gnieźnieńskiego - Krzysztofa Szembeka, w 1762 wzmiesiono kościół drewniany. W latach 1928 - 32 dobudowano wieżę. W 1543 r, we wsi Pawłowo byto kilka sołectw i 6 karczm. We wsi znajduje się dworek z przełmu XIX i XX w.


Rakowo-Brzózki

Wieś sołecka, liczy 31 osób. Wieś pierwotnie nazywała się Rakowo Wierzbowe i pod taką nazwą występuje w 1386 roku. Przed 1386 r. wieś należała do króła władyslawa Jagielly, który darował ją wojewodzie kaliskiemu - Sędziwojowi Paluce z Szubina. Jego córka - Małgorzata żona wojewody kaliskiego - Maciej a z Łabiszynka - około 1407 r, byla j eszcze właścicielką Rakowa. Około 1520 r. właścicielami byli Górkowie . W późniejszym okresie Rakowo uleglo rozdrobnieniu na poszczególne wsie:

Rakowo - Karw
Zamieszkują tu 3 osoby.

Rakowo - Głożyna
Wieś liczy 19 osób. Znajduje się tu siedziba Nadleśnictwa w Czerniejewie.

Rakowo- Linery
Wieś zamieszkuje 7 osób.

Rakowo - Lipki
Wieś liczy 50 mieszkańców.

Rakowo
Wieś zamieszkuje 31 osób.


Szczytniki Czerniejewskie

Wieś solecka , licząca 393 * osób. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1311 r. W tym roku Niemir , właściciel Szczytnik, sprzedał część swoich własności klasztorowi w Lądzie. Pod koniec XIV w. właścicielami wsi byli Szczytniccy. W 1412 i 1418 r. proboszcz z Marzenim procesowa) się z dziedzicem Szczytnik o dziesięcinę. W 1580 r. wieś zamieszkiwalo wraz z rodzinami 8 zagrodników i 2 komorników. Tego roku w Szczytnikach byto 5 karczm. W 1620 r. właścicielem wsi był Mikolaj Mielżyński i Marcin Szczytnicki, a od 1793 r. Józef Lipski. W latach 80-tych XIX w. wieś zamieszkiwalo 240 osób, które zajmowaly się hodowlą bydla holenderskiego i oldenburskiego. właścicielem byl wówczas Z. Skórzewski. We wsi znajduj e się XIX- wieczny dworek.


Żydowo

Wieś solecka, zamieszkuje tu 1910. W Żydowie natrafiono na ślady kultury pomorskiej , rozwijającej się 550 lat p.n.e. Już w czasach wczesnośredniowiecznych rozwijało się tu osadnictwo, o czym świadczą pozostalości po czworobocznym grodzisku ( lewy brzeg Malej Wrześnicy, obok stacj i PKP ). W czasie budowy dworca kolejowego usunięto stary młyn. Najstarsza wzmianka pisana, dotycząca wsi, pochodzi z 13 5 7 r. Na przelomie XIV i XV w. wieś szlachecka należała do Zofii i Bieniaka, potem do rodu Porajów i Doliwów. W 1428 r. proboszcz kościola w Kędzierzynie pobiera) z Żydowa dziesięcinę. W 1502r. w dzień przed św. Agatą, wieś zaatakowała zgraj a wilków, które zagryzly 5 osób. W Żydowie mieści) się kościół, powstaly pod koniec XIV w. W 1515 r. kościół otrzyma) nowe uposażenie. W 1520 r. proboszczem owego kościola byl ks. St. z Kręcieszek. Kościół ulegl zniszczeniu. Z Żydowa pochodzi biskup Sufragan Sebastian Żydowski, pelniący to stanowisko w latach 1541-60 i jego brat Marcin Żydowski, kanonik gnieźnieński w latach 1552 - 1572. W latach 1752-1875 Żydowo posiadalo prawa miejskie. W 1754 r. Antoni P. Smoleński , wraz z żoną Ludwiką z Piekarskich, wybudowali drewniany kościół, który splonąl w 1811 r. Na jego miej scu wzniesiono w 1845 r. obecny, murowany, klasyczny kościół p.w. św. Stanislawa. W 1920 r. dobudowano 2 kaplice. W parku krajobrazowym znajduje się dwór z przełomu XVIII i XIX w., rozbudowany w XIX w. i w 193 7 r, oraz chałupa z początku XIX w. w pierwszych dniach II wojny światowej we wsi mieści) się punkt dowodzenia obrońców Żydowa